ویرایش مقاله علمی؛ آزمون تشخیصی جملهها برای نثر روشن و روان
داور شاید مقاله را به دلیل نثر ضعیف رد نکند، اما نثر ضعیف داور را خسته، بدبین و سخت‌گیر میکند. در این راهنما یاد می‌گیرید با یک آزمون تشخیصی ساده، جملههای مقاله را روشن و دقیق کنید.
چرا ویرایش جملهها این‌قدر مهم است؟
تصور کنید داوری هستید که سه مقاله برای داوری دارید. اولی با جملههای کوتاه و روشن نوشته شده و در یک نشست خوانده میشود. دومی پر از جملههای چندخطی است که برای فهم هر کدام باید دو بار بخوانید. سومی مملو از عبارت‌هایی مثل «مورد بررسی قرار گرفت»، «انجام گردید» و «در راستای» است. حتی اگر محتوای علمی هر سه یکسان باشد، احتمالاً نسبت به مقالهٔ اول نگرش مثبت‌تری خواهید داشت. این تأثیر نثر است.
کتاب «معجون مقاله‌نویسی» وندی لورا بلچر، که ترجمهٔ فارسی آن به همت دکتر سعید جوی‌زاده و همکاران منتشر شده، هفتهٔ دهم را به «ویرایش جملات» اختصاص داده است. بلچر نکتهٔ مهمی را یادآوری میکند: بیشتر کتاب‌های نگارش علمی بیش از حد روی سبک و انتخاب واژه تمرکز می‌کنند، در حالی که بیشترین تأثیر بر پذیرش، از جنبه‌های کلان مثل استدلال و ساختار می‌آید. به همین دلیل، ویرایش جملهها در این مسیر، پس از نه هفته کار روی جنبه‌های کلان قرار گرفته است.
اما این به معنای کم‌اهمیت بودن نثر نیست. نثر، رسانهٔ استدلال است؛ اگر رسانه مخدوش باشد، بهترین استدلال هم به‌درستی منتقل نمی‌شود. بلچر برای این هفته ابزاری به نام «آزمون تشخیصی ویرایش» طراحی کرده است: روشی نظام‌مند برای یافتن الگوهای زبانی‌ای که نثر را سنگین و مبهم می‌کنند. در این راهنما، منطق این آزمون را با ویژگی‌های نثر علمی فارسی ترکیب کرده‌ایم؛ چون بسیاری از مشکلات رایج مقالههای فارسی، مانند فعلهای کمکی زائد و ساختارهای مجهول سنگین، در منابع انگلیسی‌زبان پوشش داده نمی‌شوند. اگر مقاله را به انگلیسی می‌نویسید، بخش ویژهٔ انگلیسی را هم در ادامه ببینید.
این مقاله قسمت دهم مجموعهٔ «مسیر ۱۲ هفته‌ای انتشار مقاله» است. در هفتهٔ گذشته بازخورد گرفتید و اصلاحات کلان را انجام دادید؛ حالا وقت صیقل دادن جمله‌هاست.
اصول نثر علمی روشن
پیش از ورود به آزمون، چند اصل کلی را مرور کنیم که پایهٔ همهٔ توصیه‌های این هفته‌اند:
- **روشنی بر زیبایی مقدم است:** هدف نثر علمی انتقال دقیق اندیشه است، نه نمایش مهارت ادبی.
- **کنشگر و کنش را آشکار کنید:** خواننده باید بداند چه کسی چه کاری کرد.
- **اطلاعات آشنا اول، اطلاعات تازه آخر:** جمله را با چیزی شروع کنید که خواننده می‌داند و با اطلاعات تازه تمام کنید.
- **یک جمله، یک ایدهٔ اصلی:** جمله‌هایی که سه یا چهار ایده را در خود فشرده‌اند، خواننده را خسته می‌کنند.
- **دقت بر کلی‌گویی مقدم است:** «افزایش چشمگیر» مبهم است؛ «افزایش ۲۳ درصدی» دقیق.
- **ساده‌ترین واژهٔ دقیق را انتخاب کنید:** واژهٔ دشوار، نوشته را علمی‌تر نمی‌کند؛ فقط خواندنش را دشوارتر میکند.
نوشتن روشن، نتیجهٔ فکر کردن روشن است؛ و ویرایش، جایی است که فکر روشن‌تر میشود.
جمع‌بندی رایج در آموزش نگارش علمی
آزمون تشخیصی ویرایش: روش کار
ایدهٔ اصلی آزمون تشخیصی ساده است: به جای اینکه کل مقاله را یکجا و بدون هدف «ویرایش» کنید، در هر دور، فقط به دنبال یک نوع مشکل بگردید. ذهن انسان وقتی دنبال یک الگوی مشخص می‌گردد، آن را بسیار بهتر از وقتی که دنبال «هر مشکلی» است پیدا میکند.
مراحل اجرای آزمون
- **یک نمونهٔ دو صفحه‌ای انتخاب کنید:** معمولاً مقدمه یا بحث، چون بیشترین نثر آزاد را دارند.
- **برای هر الگو، یک رنگ انتخاب کنید:** مثلاً زرد برای فعلهای ضعیف، سبز برای اسمسازی، آبی برای حشو.
- **در هر دور، فقط یک الگو را علامت بزنید:** با ابزار جست‌وجوی ورد هم می‌توانید واژه‌های کلیدی را پیدا کنید.
- **الگوهای پرتکرار را شناسایی کنید:** هر نویسنده الگوهای خاص خودش را دارد. شاید شما مشکلی با مجهول نداشته باشید، اما اسم‌سازی‌های زیادی داشته باشید.
- **کل مقاله را برای الگوهای پرتکرار خودتان اصلاح کنید.**
این روش سه مزیت دارد: سریع است، چون روی الگوهای مشخص تمرکز میکند؛ آموزنده است، چون الگوهای شخصی شما را نشان می‌دهد؛ و پایدار است، چون پس از چند بار، این الگوها را حین نوشتن هم تشخیص می‌دهید.
الگوی اول: فعلهای ضعیف و کمکی زائد
یکی از رایج‌ترین مشکلات نثر علمی فارسی، استفاده از فعلهای کمکی و ترکیبی سنگین به جای فعل ساده است. این فعل‌ها جمله را طولانی و بی‌جان می‌کنند و کنش اصلی را در دل اسم پنهان می‌کنند.
| ساختار سنگین | جایگزین ساده |
|---|---|
| مورد بررسی قرار گرفت | بررسی شد / بررسی کردیم |
| مورد استفاده قرار گرفت | استفاده شد / به کار رفت |
| انجام پذیرفت / صورت گرفت | انجام شد / (فعل اصلی) |
| مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت | تحلیل شد |
| اقدام به جمع‌آوری داده‌ها گردید | داده‌ها جمع‌آوری شد |
| دارای اهمیت می‌باشد | مهم است |
| می‌باشد | است |
| گردید | شد |
| به عمل آمد | انجام شد / (فعل اصلی) |
نسخهٔ دوم کمتر از نصف نسخهٔ اول است و همان اطلاعات را منتقل میکند. «می‌باشد» و «گردید» هم، اگرچه نادرست نیستند، در نثر علمی امروز فارسی سنگین و قدیمی به نظر می‌رسند و بیشتر ویراستاران «است» و «شد» را ترجیح میدهند.
در انگلیسی: فعلهای to be و there is
در مقالههای انگلیسی، معادل این مشکل، استفادهٔ زیاد از فعلهای to be و ساختارهای there is یا it is است. «There are many studies that have shown» را میتوان به «Many studies have shown» تبدیل کرد. بلچر شمارش این فعل‌ها را یکی از ساده‌ترین شاخص‌های تشخیص نثر سنگین می‌داند.
الگوی دوم: اسمسازی، یعنی فعل‌هایی که در اسم پنهان شده‌اند
اسمسازی یعنی تبدیل فعل یا صفت به اسم: «بررسی کردن» به «بررسی»، «افزایش یافتن» به «افزایش»، «مهم بودن» به «اهمیت». اسمسازی ذاتاً بد نیست و گاهی لازم است، اما وقتی زیاد شود، جمله پر از اسم‌های انتزاعی میشود و کنش و کنشگر ناپدید می‌شوند. برخی ویراستاران این اسم‌ها را «اسم‌های زامبی» می‌نامند: فعل‌هایی که جانشان گرفته شده است.
این جمله پنج اسمسازی پشت سر هم دارد: ارزیابی، اثربخشی، اجرا، ارتقا، سطح. خواننده باید رشته‌ای از اضافه‌ها را دنبال کند تا بفهمد منظور چیست.
چطور اسمسازی را پیدا کنیم؟
- به دنبال زنجیره‌های اضافه بگردید: «بررسی میزان تأثیر عوامل مؤثر بر …».
- به دنبال اسم‌هایی بگردید که با فعلهای کمکی همراه‌اند: «انجام ارزیابی»، «صورت گرفتن تحلیل».
- در انگلیسی، به پسوندهایی مثل tion، ment، ance و ity توجه کنید: «the investigation of the implementation of» نشانهٔ اسمسازی زیاد است.
چه زمانی اسمسازی مفید است؟
اسمسازی وقتی مفید است که به مفهومی که قبلاً گفته شده ارجاع دهد و پیوستگی ایجاد کند: «داده‌ها نشان داد مشارکت افزایش یافته است. این افزایش …». در اینجا «این افزایش» به جملهٔ قبل پل می‌زند. همچنین برخی اسم‌ها اصطلاح تخصصی‌اند و نباید تغییر کنند.
الگوی سوم: حشو و واژه‌های بی‌کارکرد
حشو یعنی واژه‌هایی که چیزی به معنا اضافه نمی‌کنند. نثر علمی فارسی، بهویژه در مقاله‌هایی که تحت تأثیر سنت نگارش اداری قرار دارند، پر از عبارت‌هایی است که فقط فضا اشغال می‌کنند. بلچر این مرحله را «هرس چوب خشک» می‌نامد.
انواع رایج حشو
| نوع حشو | نمونه | اصلاح |
|---|---|---|
| عبارت‌های پرکننده | لازم به ذکر است که … | (حذف؛ مستقیم بگویید) |
| مترادف‌های پشت‌سرهم | بررسی و مطالعه، تجزیه و تحلیل | بررسی، تحلیل |
| قیدهای تأکیدی بی‌پشتوانه | بسیار، کاملاً، به‌شدت | حذف یا جایگزینی با عدد |
| حروف اضافهٔ مرکب | در راستای، در خصوص، به منظور | برای، دربارهٔ |
| تکرار مفهوم | نتایج به‌دست‌آمده | نتایج |
| عبارت‌های کلیشه‌ای | با توجه به اهمیت روزافزون | (حذف یا جایگزینی با شاهد) |
| قیدهای تردید زیاد | به نظر می‌رسد احتمالاً ممکن است | ممکن است |
نسخهٔ اول ۳۸ کلمه دارد و نسخهٔ دوم ۱۱ کلمه. اطلاعات علمی هر دو یکسان است، اما نسخهٔ دوم هم روشن‌تر است و هم مطمئن‌تر. البته اگر واقعاً تردید وجود دارد، باید آن را بیان کرد، اما با یک قید دقیق، نه سه قید پشت سر هم.
آزمون حذف
برای هر واژه یا عبارتی که مشکوک به حشو است، از خودتان بپرسید: «اگر این را حذف کنم، معنا تغییر میکند؟» اگر پاسخ منفی است، حذفش کنید. این آزمون ساده میتواند حجم مقاله را ده تا بیست درصد کاهش دهد؛ امری که برای مقاله‌هایی که از محدودیت حجم مجله فراتر رفته‌اند، بسیار ارزشمند است.
الگوی چهارم: مجهول بی‌جا و پنهان کردن کنشگر
فعل مجهول در نثر علمی جایگاه مشروعی دارد، بهویژه در بخش روش، جایی که کنش مهم‌تر از کنشگر است: «نمونه‌ها در دمای چهار درجه نگهداری شدند.» اما استفادهٔ افراطی از مجهول، نثر را مبهم میکند و گاهی مسئولیت را پنهان میکند.
چه زمانی مجهول مناسب است؟
- وقتی کنشگر نامعلوم، بدیهی یا بی‌اهمیت است.
- در بخش روش برای توصیف رویه‌ها، در بسیاری از رشتهها.
- وقتی می‌خواهید موضوع اصلی جمله را در ابتدا نگه دارید.
چه زمانی معلوم بهتر است؟
- وقتی می‌خواهید سهم خود را در برابر ادبیات مشخص کنید: «ما نشان می‌دهیم» در برابر «نشان داده میشود».
- وقتی کنشگر اهمیت دارد: «اسمیت (۲۰۲۰) استدلال کرد» در برابر «استدلال شده است».
- وقتی مجهول جمله را طولانی و پیچیده میکند.
ساختار «توسط … انجام شد» در فارسی معیار، اغلب ترجمه‌گونه و نامأنوس تلقی میشود. اگر کنشگر را می‌دانید، معمولاً بهتر است جمله را معلوم بنویسید.
اولشخص در مقاله علمی
یکی از پرسش‌های رایج این است که آیا میتوان در مقاله از «ما» یا «من» استفاده کرد. پاسخ به رشته و مجله بستگی دارد. بسیاری از مجلات بینالمللی امروز استفاده از اولشخص را، بهویژه برای بیان سهم پژوهش و تصمیم‌های روش‌شناختی، پذیرفته‌اند و حتی ترجیح میدهند. مقالههای اخیر مجلهٔ هدف را ببینید.
الگوی پنجم: جملههای بیش از حد طولانی
جملههای طولانی، که گاهی کل یک پاراگراف را در بر می‌گیرند، یکی از ویژگی‌های رایج نثر علمی فارسی‌اند. این جملهها معمولاً با «که»های متوالی، «و»های پیاپی و جملههای معترضه ساخته می‌شوند. خواننده تا به فعل پایانی برسد، ابتدای جمله را فراموش کرده است.
قاعدهٔ سرانگشتی
جمله‌ای که بیش از سی کلمه دارد را مشکوک بدانید و بررسی کنید که آیا میتوان آن را به دو یا سه جمله تقسیم کرد. البته همهٔ جملههای بلند بد نیستند؛ تنوع طول جملهها به نثر ریتم می‌دهد. مشکل وقتی است که بیشتر جملهها طولانی باشند.
نزدیک کردن فاعل و فعل
در فارسی، فعل معمولاً در پایان جمله می‌آید. هر چه فاصلهٔ فاعل و فعل بیشتر باشد، خواننده باید اطلاعات بیشتری را در ذهن نگه دارد. یکی از ساده‌ترین راه‌های بهبود جمله، کوتاه کردن این فاصله است؛ مثلاً با انتقال توضیحات طولانی به جملهٔ جداگانه.
الگوی ششم: ضمیرها و واژه‌های مبهم
واژه‌هایی مثل «این»، «آن»، «موارد»، «مسائل»، «عوامل» و «جنبه‌ها» وقتی بدون مرجع روشن به کار روند، خواننده را سردرگم می‌کنند. بلچر بهویژه به «این»ِ تنها در ابتدای جمله اشاره میکند: «این نشان می‌دهد که …». «این» به چه چیزی اشاره دارد؟ به جملهٔ قبل؟ به یافتهٔ خاصی؟ به کل پاراگراف؟
راه‌حل ساده است: پس از «این»، یک اسم بیاورید که مرجع را روشن کند: «این یافته»، «این کاهش»، «این تناقض». همچنین واژه‌های کلی مثل «عوامل مختلف» را با نام دقیق عوامل جایگزین کنید.
الگوی نهم: زنجیرهٔ اضافه‌ها و حروف اضافه
در فارسی، یکی از الگوهای رایج نثر سنگین، زنجیرهٔ طولانی کسرهٔ اضافه است: «بررسی میزان تأثیر عوامل مؤثر بر کاهش انگیزهٔ تحصیلی دانشجویان دانشگاه‌های دولتی شهر تهران». خواننده باید هشت حلقه را پشت سر هم دنبال کند تا بفهمد موضوع چیست. معادل انگلیسی این مشکل، زنجیرهٔ of است: «the analysis of the effect of the use of».
راه‌حل‌ها
- زنجیره را به دو جمله یا یک جمله با فعل تبدیل کنید: «بررسی کردیم چه عواملی انگیزهٔ تحصیلی دانشجویان را کاهش می‌دهد.»
- حلقه‌های زائد را حذف کنید: «میزان تأثیر» اغلب همان «تأثیر» است.
- بخشی از اطلاعات را به جای دیگری منتقل کنید: «دانشجویان دانشگاه‌های دولتی تهران» را میتوان یک بار در روش معرفی کرد و بعد فقط گفت «دانشجویان».
بلچر در آزمون تشخیصی خود، شمارش حروف اضافه را یکی از شاخص‌های نثر سنگین می‌داند. در متن فارسی، شمردن کسره‌های اضافهٔ پشت‌سرهم همان کار را میکند. اگر در جمله‌ای بیش از چهار اضافهٔ متوالی دیدید، آن را بازنویسی کنید.
الگوی هفتم: پیوستگی میان جملهها
حتی اگر هر جمله بهتنهایی روشن باشد، متن ممکن است پراکنده به نظر برسد، چون جملهها به هم وصل نیستند. پیوستگی یعنی هر جمله از جایی که جملهٔ قبلی تمام شد، ادامه دهد.
اصل «آشنا به تازه»
یکی از مؤثرترین اصول پیوستگی، که پژوهشگران نگارش مانند جوزف ویلیامز بر آن تأکید کرده‌اند، این است که هر جمله با اطلاعاتی شروع شود که خواننده از جملهٔ قبل می‌داند و با اطلاعات تازه تمام شود. اطلاعات تازهٔ پایان یک جمله، اطلاعات آشنای ابتدای جملهٔ بعدی میشود و زنجیره‌ای پیوسته شکل می‌گیرد.
واژه‌های پیوندی
واژه‌هایی مانند «با این حال»، «در نتیجه»، «برخلاف»، «افزون بر این» و «به همین دلیل» رابطهٔ منطقی جملهها را آشکار می‌کنند. آن‌ها را آگاهانه و به اندازه به کار ببرید. زیاده‌روی در این واژه‌ها، بهویژه «همچنین» و «لذا»، نثر را مصنوعی میکند.
الگوی هشتم: انتخاب واژه
واژه‌های ساده و دقیق
نثر علمی فارسی گاهی به استفاده از واژه‌های عربی سنگین یا ترکیب‌های پرطمطراق تمایل دارد: «علی‌ایحال»، «من‌حیث‌المجموع»، «مع‌الوصف»، «فلذا». این واژه‌ها نوشته را علمی‌تر نمی‌کنند؛ فقط فاصله‌ای میان نویسنده و خواننده ایجاد می‌کنند. جایگزین‌های ساده‌تر، مثل «به هر حال»، «در مجموع»، «با این حال» و «بنابراین»، همان کار را روشن‌تر انجام میدهند.
واژه‌های تخصصی و تعریف آن‌ها
اصطلاحات تخصصی بخش جدایی‌ناپذیر مقالهٔ علمی‌اند، اما هر اصطلاحی که ممکن است برای بخشی از خوانندگان مجله ناآشنا باشد، باید در اولین کاربرد تعریف شود. این کار بهویژه در مجلات میان‌رشته‌ای اهمیت دارد. از ساختن اصطلاحات تازه بدون ضرورت هم پرهیز کنید؛ اگر اصطلاحی رایج برای مفهوم شما وجود دارد، همان را به کار ببرید تا مقاله در جست‌وجوها هم یافته شود.
یکدستی اصطلاحات
یک مفهوم را در سراسر مقاله با یک اصطلاح نام ببرید. اگر در مقدمه از «انگیزش تحصیلی» استفاده کرده‌اید، در یافته‌ها آن را «انگیزهٔ یادگیری» و در بحث «میل به تحصیل» ننامید. خواننده ممکن است فکر کند این‌ها سه مفهوم متفاوت‌اند. برخلاف نگارش ادبی که تنوع واژگانی را ارج می‌نهد، در نگارش علمی یکدستی اصطلاحات نشانهٔ دقت است.
واژه‌های ارزشی و اغراق
واژه‌هایی مانند «بسیار مهم»، «بی‌نظیر»، «انقلابی» یا «اثبات کرد» را با احتیاط به کار ببرید. داوران به اغراق حساس‌اند. به جای «این یافتهٔ بسیار مهم ثابت میکند»، بنویسید «این یافته نشان می‌دهد» و اهمیت را با شاهد نشان دهید، نه با صفت.
ویژهٔ مقالههای انگلیسی: خطاهای رایج نویسندگان ایرانی
اگر مقاله را به انگلیسی می‌نویسید یا ترجمه می‌کنید، این الگوها در مقالههای نویسندگان ایرانی رایج‌اند و ارزش بررسی جداگانه دارند:
| الگو | نمونهٔ ضعیف | نمونهٔ بهتر |
|---|---|---|
| ترجمهٔ تحت‌اللفظی | In this regard, it should be noted that | (حذف؛ مستقیم بگویید) |
| اسمسازی زیاد | The investigation of the effect of | We investigated how |
| there is / there are | There are many factors that affect | Many factors affect |
| مجهول طولانی | It was concluded by the researchers that | We concluded that |
| حرف تعریف | The education is important | Education is important |
| زمان افعال نامنسجم | We collect data and found | We collected data and found |
| جملههای بسیار طولانی | جمله‌ای پنج‌خطی با چند which | تقسیم به دو یا سه جمله |
| واژه‌های رسمی بی‌مورد | utilize, endeavor, commence | use, try, begin |
زمان افعال در بخش‌های مقاله
در بسیاری از رشتهها این الگو رایج است: مقدمه برای دانش پذیرفته‌شده از حال ساده و برای پژوهش‌های خاص از گذشته یا حال کامل استفاده میکند؛ روش و یافته‌ها با گذشتهٔ ساده نوشته می‌شوند؛ بحث برای تفسیر از حال ساده استفاده میکند. این قاعده قطعی نیست، اما رعایت یکدستی در هر بخش ضروری است.
«این پاراگراف انگلیسی مقالهٔ من است: [متن]. بدون تغییر محتوا، ادعا یا یافته‌ها، فقط این موارد را مشخص کن: اسم‌سازی‌های غیرضروری، ساختارهای there is/it is، مجهول‌های طولانی، جملههای بالای ۳۰ کلمه و خطاهای حرف تعریف. برای هر مورد، پیشنهاد اصلاح بده و دلیلش را بگو.»
استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی الگوهای زبانی، با این شرط که محتوا را تغییر ندهد، در بیشتر مجلات پذیرفتنی است، اما باید طبق سیاست مجله اعلام شود. نسخهٔ نهایی را همیشه خودتان بخوانید، چون این ابزارها گاهی معنا را به‌طور نامحسوس تغییر میدهند. برای اصول کلی، کاربرد هوش مصنوعی در پژوهش را ببینید.
نمونهٔ کامل: یک پاراگراف پیش و پس از ویرایش
برای اینکه ببینید آزمون تشخیصی در عمل چه میکند، یک پاراگراف ساختگی را دنبال کنیم.
نسخهٔ اول
تشخیص
- **فعلهای ضعیف:** صورت پذیرفته است، می‌باشد (سه بار).
- **اسمسازی:** بررسی، مطالعه، میزان، تأثیرگذاری، ارتقا، سطح، عملکرد، چگونگی.
- **حشو:** لازم به ذکر است، بررسی و مطالعه، نتایج حاصله، به‌طور کلی، مذکور.
- **حروف اضافهٔ مرکب:** در راستای، در خصوص.
- **جملهٔ طولانی:** یک جملهٔ ۷۵ کلمه‌ای.
- **ابهام:** «این مسئله» به چه چیزی اشاره دارد؟
نسخهٔ ویرایش‌شده
نسخهٔ ویرایش‌شده ۳۱ کلمه دارد، کمتر از نصف نسخهٔ اول، و همهٔ اطلاعات علمی را حفظ کرده است. مهم‌تر از آن، شکاف پژوهشی که در نسخهٔ اول زیر انبوه واژه‌ها پنهان بود، حالا در جملهٔ دوم آشکار است. این نشان می‌دهد ویرایش جملهها فقط زیبایی‌شناختی نیست؛ استدلال را هم روشن‌تر میکند.
نشانه‌گذاری و رسم‌الخط
نشانه‌گذاری درست، خوانایی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد و نشانهٔ دقت نویسنده است. چند نکتهٔ کلیدی برای مقالههای فارسی:
- **ویرگول:** برای جدا کردن اجزای جملههای بلند و فهرست‌ها؛ اما نه پیش از فعل یا میان فاعل و فعل.
- **نیم‌فاصله:** در «میشود»، «پژوهش‌ها»، «بررسی‌شده» و ترکیب‌های مشابه، از نیم‌فاصله استفاده کنید، نه فاصلهٔ کامل یا چسباندن. این یکی از رایج‌ترین مشکلات ظاهری مقالههای فارسی است.
- **نقطه:** جملهها را با نقطه تمام کنید و از جمله‌هایی که با «و» به جملهٔ بعدی وصل می‌شوند پرهیز کنید.
- **گیومه:** برای نقل‌قول مستقیم و اصطلاحات خاص، از گیومهٔ فارسی «» استفاده کنید.
- **اعداد:** در متن فارسی، اعداد را یکدست بنویسید و دستورالعمل مجله را دربارهٔ ارقام فارسی یا لاتین رعایت کنید.
- **یکدستی رسم‌الخط:** برای مثال «ی» و «ک» فارسی، نه عربی؛ و یک شیوهٔ ثابت برای کسرهٔ اضافه پس از «ه».
برای رعایت قواعد رسم‌الخط فارسی، می‌توانید از دستور خط فارسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی و ابزارهای ویرایش خودکار متن فارسی کمک بگیرید.
ترتیب ویرایش: از کلان به خرد
ویرایش هم مثل بازنگری کل مقاله، ترتیب دارد. اگر این ترتیب را رعایت کنید، از دوباره‌کاری جلوگیری می‌کنید:
- **پاراگراف:** آیا هر پاراگراف یک ایده و یک جملهٔ موضوع دارد؟
- **پیوستگی:** آیا جملهها و پاراگراف‌ها به هم وصل‌اند؟
- **جمله:** فعلهای ضعیف، اسمسازی، مجهول، جملههای طولانی.
- **واژه:** حشو، ابهام، یکدستی اصطلاحات.
- **ظاهر:** املا، نشانه‌گذاری، نیم‌فاصله، قالب ارجاع.
بسیاری از نویسندگان برعکس عمل می‌کنند: ابتدا غلط‌های املایی را اصلاح می‌کنند و سپس پاراگرافی را که اصلاح کرده‌اند حذف می‌کنند. شروع از سطح کلان، وقت شما را ذخیره میکند.
بلند خواندن: ساده‌ترین ابزار ویرایش
یکی از قدیمی‌ترین و مؤثرترین روش‌های ویرایش، خواندن متن با صدای بلند است. وقتی متن را بلند می‌خوانید، گوش شما مشکلاتی را تشخیص می‌دهد که چشم از آن‌ها عبور میکند: جمله‌هایی که نفس شما را تمام می‌کنند، تکرارهای ناخوشایند، ریتم ناهموار و جمله‌هایی که برای فهمشان باید دوباره برگردید.
چطور بلند بخوانیم؟
- آهسته و با دقت بخوانید، نه سریع.
- هر جا مکث ناخواسته کردید یا گیر کردید، علامت بزنید.
- هر جا مجبور شدید جمله را دو بار بخوانید، علامت بزنید.
- پس از اتمام، فقط جملههای علامت‌دار را بازنویسی کنید.
اگر خواندن کل مقاله با صدای بلند وقت زیادی می‌گیرد، دست‌کم چکیده، مقدمه و نتیجه‌گیری را بلند بخوانید؛ این بخش‌ها بیشترین خواننده را دارند. ابزارهای تبدیل متن به گفتار هم می‌توانند کمک کنند: شنیدن متن با صدای دیگری، فاصله‌ای ایجاد میکند که تشخیص مشکلات را آسان‌تر میکند.
سایر جملههای مشکل‌دار
بلچر در روز چهارم هفتهٔ دهم، به «انواع دیگر جملههای مشکل‌دار» می‌پردازد. علاوه بر الگوهایی که دیدیم، این موارد را هم بررسی کنید:
- **نقل‌قول‌های بی‌پیوند:** نقل‌قولی که بدون معرفی و تفسیر در متن رها شده است.
- **جملههای بدون فعل اصلی:** بهویژه در فهرست‌ها و جملههای طولانی که نویسنده فعل را فراموش کرده است.
- **ناهماهنگی فاعل و فعل:** «نتایج نشان داد» در برابر «نتایج نشان دادند»؛ یک شیوه را یکدست به کار ببرید.
- **ساختارهای موازی ناقص:** در فهرست‌ها، همهٔ موارد باید ساختار دستوری یکسان داشته باشند.
- **ارجاع‌های نادرست به جدول و شکل:** «جدول زیر» در مقاله‌ای که جدول‌ها در انتهای فایل می‌آیند؛ به جای آن از شمارهٔ جدول استفاده کنید.
- **اختصارهای تعریف‌نشده:** هر اختصار در اولین کاربرد باید کامل نوشته شود.
ابزارهای کمکی ویرایش
| ابزار | کاربرد | نکته |
|---|---|---|
| جست‌وجوی ورد | یافتن واژه‌های کلیدی مشکل‌دار مثل «می‌باشد» و «مورد … قرار» | سریع‌ترین روش اجرای آزمون تشخیصی |
| ردیابی تغییرات | ثبت اصلاحات برای مرور بعدی | نسخهٔ اصلی را حفظ کنید |
| ابزارهای ویرایش متن فارسی | اصلاح نیم‌فاصله، «ی» و «ک» عربی | پس از اجرا، متن را مرور کنید |
| ابزارهای بررسی دستور انگلیسی | خطاهای املایی و دستوری انگلیسی | پیشنهادها را کورکورانه نپذیرید |
| تبدیل متن به گفتار | شنیدن متن برای یافتن ناهمواری‌ها | مکمل بلند خواندن |
هیچ ابزاری جایگزین قضاوت شما نیست. ابزارها برای یافتن الگوها خوب‌اند، اما تصمیم دربارهٔ اینکه کدام تغییر معنا را دقیق‌تر میکند، با شماست.
ویرایش بخش‌های فنی: روش، داده و نقشه
بخش‌های فنی مقاله، مثل روش و یافته‌ها، چالش‌های ویرایشی خاص خود را دارند. در این بخش‌ها، دقت اصطلاحات و یکدستی واحدها از زیبایی نثر مهم‌ترند. اگر پژوهش شما از داده‌های مکانی، تصاویر ماهواره‌ای یا تحلیل‌های GIS استفاده میکند، مطمئن شوید نام نرم‌افزارها، نسخه‌ها، سیستم‌های مختصات و روش‌های طبقه‌بندی دقیق و یکدست نوشته شده‌اند. داورانی که در این حوزه تخصص دارند، به این جزئیات حساس‌اند. برای آشنایی با اصطلاحات استاندارد این حوزه، آموزش‌های GISLand؛ مرجع آموزش GIS و سنجش از دور منبع مفیدی است.
برنامهٔ روزانهٔ هفتهٔ دهم
بر پایهٔ وظایف هفتهٔ دهم کتاب:
| روز | وظیفه | زمان تقریبی |
|---|---|---|
| روز اول | خواندن این راهنما و اجرای آزمون تشخیصی روی نمونهٔ دو صفحه‌ای | ۶۰ دقیقه |
| روز دوم | اصلاح الگوهای پرتکرار در نیمهٔ اول مقاله | ۶۰ دقیقه |
| روز سوم | اصلاح الگوهای پرتکرار در نیمهٔ دوم مقاله | ۶۰ دقیقه |
| روز چهارم | اصلاح سایر جملههای مشکل‌دار، نشانه‌گذاری و رسم‌الخط | ۶۰ دقیقه |
| روز پنجم | بلند خواندن چکیده، مقدمه و نتیجه‌گیری | ۶۰ دقیقه |
ویرایش تا کجا؟ دام کمال‌گرایی
ویرایش میتواند بی‌پایان باشد. همیشه جمله‌ای هست که میشود بهتر نوشت. بلچر هشدار می‌دهد که این هفته نباید به بهانه‌ای برای به تعویق انداختن ارسال تبدیل شود. هدف شما نثری روشن و بدون خطاهای آشکار است، نه شاهکار ادبی.
نشانه‌های اینکه ویرایش کافی است
- خوانندهٔ غیرمتخصص میتواند چکیده و مقدمه را بدون گیر کردن بخواند.
- الگوهای پرتکرار آزمون تشخیصی را در کل مقاله اصلاح کرده‌اید.
- خطاهای املایی، نشانه‌گذاری و رسم‌الخط برطرف شده‌اند.
- اصطلاحات کلیدی در سراسر مقاله یکدست‌اند.
- حجم مقاله در محدودهٔ مجاز مجله است.
اگر این پنج مورد را دارید، وقت آن است که به جلو بروید. مقاله‌ای که «به اندازهٔ کافی خوب» است و ارسال میشود، بسیار ارزشمندتر از مقاله‌ای «بی‌نقص» است که هرگز ارسال نمی‌شود. داوران و ویراستاران مجله هم در مراحل بعدی به بهبود زبان کمک خواهند کرد.
ده اشتباه رایج در ویرایش
- **ویرایش زبانی پیش از اصلاحات کلان،** که وقت را روی بخش‌هایی هدر می‌دهد که بعداً حذف می‌شوند.
- **ویرایش بدون هدف** به جای جست‌وجوی الگوهای مشخص.
- **جایگزینی واژه‌های ساده با واژه‌های دشوار** به گمان علمی‌تر شدن.
- **تغییر ناخواستهٔ معنا** هنگام کوتاه کردن جملهها.
- **حذف قیدهای لازم** در جایی که تردید علمی واقعاً وجود دارد.
- **ناهماهنگ کردن اصطلاحات** به بهانهٔ تنوع واژگانی.
- **اعتماد کورکورانه به ابزارهای خودکار.**
- **فراموش کردن جدول‌ها، زیرنویس‌ها و چکیده** در ویرایش.
- **ویرایش بی‌پایان** و به تعویق انداختن ارسال.
- **ویرایش فقط روی صفحه،** بدون خواندن روی کاغذ یا با صدای بلند.
چک‌لیست هفتهٔ دهم
- آزمون تشخیصی را روی یک نمونهٔ دو صفحه‌ای اجرا و الگوهای پرتکرار خود را شناسایی کرده‌اید.
- فعلهای کمکی زائد مثل «مورد … قرار گرفت» و «می‌باشد» را اصلاح کرده‌اید.
- اسم‌سازی‌های غیرضروری را به فعل برگردانده‌اید.
- حشو، مترادف‌های پشت‌سرهم و قیدهای بی‌پشتوانه را حذف کرده‌اید.
- مجهول‌های بی‌جا را به معلوم تبدیل کرده‌اید.
- جملههای بالای سی کلمه را بررسی و در صورت لزوم تقسیم کرده‌اید.
- پس از هر «این» در ابتدای جمله، اسم مرجع آورده‌اید.
- اصطلاحات کلیدی را در سراسر مقاله یکدست کرده‌اید.
- نیم‌فاصله، نشانه‌گذاری و رسم‌الخط را اصلاح کرده‌اید.
- چکیده، مقدمه و نتیجه‌گیری را با صدای بلند خوانده‌اید.
پرسش‌های متداول
آیا استفاده از «می‌باشد» در مقاله غلط است؟
از نظر دستوری غلط نیست، اما بیشتر ویراستاران و راهنماهای نگارش امروز «است» را ساده‌تر و طبیعی‌تر می‌دانند. اگر مجلهٔ هدف سبک خاصی ندارد، «است» گزینهٔ بهتری است.
در مقالهٔ علمی میتوان از «ما» استفاده کرد؟
در بسیاری از مجلات، بهویژه بینالمللی، استفاده از اولشخص جمع برای بیان تصمیمها و سهم پژوهش پذیرفته و حتی توصیه شده است. برخی مجلات و رشتهها هنوز سومشخص را ترجیح میدهند. مقالههای اخیر مجلهٔ هدف را ببینید.
چطور مقاله را کوتاه کنم بدون اینکه محتوا از دست برود؟
آزمون تشخیصی را اجرا کنید: حذف حشو، تبدیل اسمسازی به فعل و ساده کردن فعلهای کمکی، معمولاً ده تا بیست درصد از حجم متن کم میکند، بدون اینکه اطلاعات علمی از بین برود.
آیا ویرایش زبانی را به ویراستار حرفهای بسپارم؟
برای مقالههای انگلیسی نویسندگان غیربومی، ویرایش حرفهای پس از اتمام اصلاحات محتوایی اغلب ارزشمند است. اما ابتدا خودتان آزمون تشخیصی را اجرا کنید؛ ویراستار نمیتواند مشکلات استدلالی و ساختاری را حل کند.
آیا میتوانم برای ویرایش زبانی از هوش مصنوعی استفاده کنم؟
بیشتر مجلات استفاده از این ابزارها را برای بهبود زبان میپذیرند، به شرط اینکه محتوای علمی را تغییر ندهند و استفاده طبق سیاست مجله اعلام شود. همیشه خروجی را با دقت بخوانید، چون ممکن است معنا را تغییر دهد.
جملهٔ خوب در مقالهٔ علمی چند کلمه است؟
عدد ثابتی وجود ندارد، اما میانگین حدود پانزده تا بیستوپنج کلمه برای بیشتر خوانندگان راحت است. جملههای بالای سی کلمه را بررسی کنید و تنوع طول جملهها را حفظ کنید.
چطور بفهمم نثرم سنگین است؟
آزمون تشخیصی را روی دو صفحه اجرا کنید و فعلهای کمکی، اسمسازیها و جملههای بالای سی کلمه را بشمارید. اگر در هر پاراگراف چند مورد از هر الگو دیدید، نثر شما نیاز به ویرایش جدی دارد. بازخورد یک خوانندهٔ غیرمتخصص هم شاخص خوبی است.
آیا ویرایش زبانی بر پذیرش مقاله اثر دارد؟
نثر ضعیف معمولاً بهتنهایی دلیل رد مقاله نیست، اما میتواند خواندن را دشوار کند، استدلال را پنهان کند و نگرش داور را منفی کند. در مجلات بینالمللی، کیفیت پایین زبان انگلیسی گاهی به رد پیش از داوری منجر میشود.
جمع‌بندی: روشنی، احترام به خواننده است
در هفتهٔ دهم یاد گرفتید که ویرایش جملهها، اگرچه پس از اصلاحات کلان می‌آید، نقش مهمی در تجربهٔ خواننده و نگرش داور دارد. با آزمون تشخیصی، الگوهای پرتکرار نثر خود را شناختید: فعلهای ضعیف، اسمسازی، حشو، مجهول بی‌جا، جملههای طولانی، ضمیرهای مبهم و پیوستگی ضعیف. برای هر الگو نمونهٔ ضعیف و قوی دیدید و یاد گرفتید چطور با بلند خواندن و ابزارهای کمکی، ویرایش را کامل کنید.
آزمون تشخیصی را فقط برای این مقاله انجام ندهید؛ آن را به عادت تبدیل کنید. پس از چند بار اجرا، الگوهای شخصی خود را حین نوشتن تشخیص می‌دهید و پیش‌نویس‌های بعدی از همان ابتدا روشن‌تر خواهند بود.
نثر روشن، احترام به خواننده است. وقتی جملهها را ساده و دقیق می‌نویسید، به داور و خواننده پیام می‌دهید که به وقت و ذهن آن‌ها اهمیت می‌دهید. این احترام، اغلب با احترام متقابل پاسخ داده میشود.
در قسمت بعدی، یعنی هفتهٔ یازدهم: نهایی‌سازی مقاله و چک‌لیست پیش از ارسال، همهٔ بخش‌های مقاله را برای آخرین بار مرور و نهایی می‌کنید. اگر برای ویرایش علمی مقاله به کمک نیاز دارید، مشاورهٔ پژوهشی و آموزش نگارش علمی هوش پژوهشی را ببینید.
این مطلب با الهام از چارچوب هفتهٔ دهم کتاب «معجون مقاله‌نویسی» نوشتهٔ وندی لورا بلچر (ترجمهٔ سعید جوی‌زاده، صغری راستی و علیرضا احمدیان، انتشارات آکادمیک) و تجربه‌های ویرایشی تیم هوش پژوهشی نوشته شده است. نمونه‌ها برای آموزش ساخته شده‌اند.
- ۱.برنامه‌ریزی و عادت نوشتن
- ۲.شروع مقاله و نوشتن چکیده
- ۳.استدلال در مقاله علمی
- ۴.انتخاب مجلهٔ مناسب
- ۵.نوشتن پیشینهٔ تحقیق
- ۶.ساختار مقاله (IMRaD)
- ۷.ارائهٔ شواهد، جدول و نمودار
- ۸.عنوان، مقدمه و نتیجه‌گیری
- ۹.گرفتن و دادن بازخورد
- ۱۰.ویرایش جملههای مقاله
- ۱۱.نهایی‌سازی مقاله
- ۱۲.ارسال مقاله و کاور لتر
- X.پاسخ به داوران و تصمیم مجله
پژوهشگر و مشاور پژوهشی، بنیان‌گذار هوش پژوهشی و از مترجمان کتاب «معجون مقاله‌نویسی»؛ با تمرکز بر روش تحقیق، نگارش و انتشار مقاله و کاربرد هوش مصنوعی در پژوهش. دربارهٔ تیم هوش پژوهشی