استفاده از ChatGPT در مقاله علمی و نحوه‌ی اعلام آن

استفاده از ChatGPT در مقاله علمی یکی از داغ‌ترین بحث‌های جامعه‌ی پژوهشی در چند سال اخیر بوده است. از زمانی که دستیارهای گفت‌وگومحور در دسترس همگان قرار گرفتند، پژوهشگران در سراسر جهان از آن‌ها برای ویرایش متن، خلاصه‌سازی، ایده‌پردازی و حتی نوشتن بخش‌هایی از مقاله استفاده کرده‌اند. هم‌زمان، ناشران، مجلات و نهادهای اخلاق نشر هم با سرعت سیاست‌هایی تدوین کردند تا مشخص کنند چه استفاده‌ای مجاز است، چه استفاده‌ای ممنوع است و چگونه باید آن را اعلام کرد.

برای یک دانشجوی ارشد یا دکتری که می‌خواهد اولین مقاله‌ی خود را بنویسد، این وضعیت می‌تواند گیج‌کننده باشد. آیا اصلاً مجاز است از ChatGPT استفاده کنم؟ اگر فقط برای ویرایش گرامر استفاده کرده‌ام، باید اعلام کنم؟ کجای مقاله باید اعلام کنم؟ چه بنویسم که مقاله‌ام رد نشود؟ آیا اعلام استفاده باعث می‌شود داوران به کارم بدبین شوند؟

در این راهنما به همه‌ی این سؤال‌ها پاسخ می‌دهیم. ابتدا چارچوب اخلاقی و سیاست‌های نهادهای بین‌المللی و ناشران بزرگ را مرور می‌کنیم. سپس کاربردهای مسئولانه‌ی ChatGPT را در هر مرحله‌ی نگارش مقاله بررسی می‌کنیم. در نهایت، با نمونه‌متن‌های آماده نشان می‌دهیم کجا و چگونه استفاده را اعلام کنید و چه ریسک‌هایی را باید در نظر بگیرید. هدف ما این است که شما با اطمینان و شفافیت از این ابزارها بهره ببرید، نه با ترس و پنهان‌کاری.

پیش از ورود به جزئیات، بد نیست بدانیم چرا این بحث تا این اندازه اهمیت پیدا کرده است. نظام نشر علمی بر یک اعتماد بنیادین استوار است: خوانندگان، داوران و ویراستاران فرض می‌کنند که آنچه در مقاله آمده، حاصل کار فکری نویسندگان نام‌برده است و آن‌ها پاسخ‌گوی صحت آن هستند. ورود ابزارهایی که می‌توانند در چند ثانیه متنی روان و به‌ظاهر علمی تولید کنند، این اعتماد را در معرض خطر قرار داده است. سیاست‌های ناشران در واقع تلاشی برای حفظ همین اعتماد است، نه مخالفت با فناوری. وقتی این منطق را بفهمید، رعایت قواعد هم برایتان طبیعی‌تر می‌شود.

چارچوب اخلاقی: آیا استفاده از ChatGPT در مقاله مجاز است؟

پاسخ کوتاه این است: بله، در بیشتر مجلات، به شرط شفافیت و پذیرش مسئولیت. اما جزئیات اهمیت زیادی دارد. در این بخش، موضع نهادهای اصلی اخلاق نشر، سیاست ناشران بزرگ و طیف استفاده‌های مجاز و غیرمجاز را بررسی می‌کنیم تا تصویر روشنی از قواعد بازی داشته باشید.

یک تصور نادرست رایج این است که ناشران با استفاده از هوش مصنوعی مخالف‌اند. در واقع، بسیاری از ناشران بزرگ خودشان ابزارهای هوش مصنوعی را در فرایندهای داخلی، مثل بررسی اولیه‌ی شباهت، پیشنهاد داور یا بررسی کیفیت زبانی، به کار می‌گیرند. آنچه آن‌ها می‌خواهند، نه ممنوعیت کامل، بلکه استفاده‌ی شفاف و مسئولانه است. نویسنده‌ای که این اصل را درک کند، می‌تواند با خیال راحت از مزایای این ابزارها بهره ببرد.

موضع COPE، ICMJE و WAME

سه نهاد بین‌المللی که بیشترین تأثیر را بر سیاست‌های مجلات دارند، موضع نسبتاً هم‌سویی گرفته‌اند:

کمیته‌ی اخلاق نشر (COPE): در بیانیه‌ی رسمی خود درباره‌ی نویسندگی و ابزارهای هوش مصنوعی اعلام کرده است که ابزارهای هوش مصنوعی نمی‌توانند در فهرست نویسندگان قرار گیرند، چون نمی‌توانند مسئولیت اثر را بپذیرند، تعارض منافع را اعلام کنند یا حقوق نشر را مدیریت کنند. نویسندگانی که از این ابزارها استفاده می‌کنند، باید نحوه‌ی استفاده را در بخش روش یا بخش مشابه به‌طور شفاف اعلام کنند و مسئولیت کامل محتوا، از جمله بخش‌های تولیدشده توسط ابزار، با آن‌هاست.

کمیته‌ی بین‌المللی ویراستاران مجلات پزشکی (ICMJE): در توصیه‌نامه‌ی خود از نویسندگان می‌خواهد که در زمان ارسال، استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی را در نامه‌ی همراه و در متن مقاله اعلام کنند. اگر از ابزار برای کمک به نگارش استفاده شده، این باید در بخش تقدیر و تشکر ذکر شود و اگر برای گردآوری یا تحلیل داده یا تولید شکل‌ها استفاده شده، در بخش روش. ICMJE همچنین تأکید می‌کند که ابزارهای هوش مصنوعی نباید به‌عنوان نویسنده یا هم‌نویسنده ذکر شوند و نباید به‌عنوان منبع اولیه‌ی ادعاها ارجاع داده شوند.

انجمن جهانی ویراستاران پزشکی (WAME): این انجمن هم توصیه‌هایی مشابه منتشر کرده و بر شفافیت، مسئولیت انسانی و ضرورت بررسی صحت خروجی‌ها تأکید دارد.

جمع‌بندی موضع نهادها: هوش مصنوعی نویسنده نیست؛ استفاده باید اعلام شود؛ و مسئولیت هر کلمه‌ی مقاله با نویسندگان انسانی است.

در کنار این نهادها، بسیاری از دانشگاه‌ها هم رهنمودهای داخلی منتشر کرده‌اند. در ایران، هرچند هنوز آیین‌نامه‌ی جامع و یکسانی در همه‌ی دانشگاه‌ها وجود ندارد، اصول کلی منشور اخلاق پژوهش و آیین‌نامه‌های مربوط به تخلفات پژوهشی، به‌طور ضمنی شامل سوءاستفاده از ابزارهای هوش مصنوعی هم می‌شود. برای مثال، ارائه‌ی متن تولیدشده توسط ابزار به‌عنوان کار خود، می‌تواند مصداق «انتساب نادرست» یا سرقت علمی باشد. بنابراین حتی اگر دانشگاه شما سیاست مستقلی ندارد، اصول شفافیت و مسئولیت را رعایت کنید.

سیاست ناشران بزرگ

ناشران بزرگ، هر کدام سیاست‌های خود را بر پایه‌ی همین اصول تدوین کرده‌اند، اما جزئیات متفاوت است. مرور کلی سیاست‌های رایج (که باید همیشه با نسخه‌ی به‌روز سایت ناشر تطبیق داده شود):

• Elsevier: از نویسندگان می‌خواهد در صورت استفاده از هوش مصنوعی مولد در فرایند نگارش، یک بخش اختصاصی با عنوانی مانند «Declaration of generative AI and AI-assisted technologies in the writing process» پیش از فهرست منابع اضافه کنند. استفاده باید محدود به بهبود خوانایی و زبان باشد و تحت نظارت انسانی انجام شود. راهنمای نویسندگان Elsevier جزئیات را شرح داده است.
• Springer Nature: مدل‌های زبانی نمی‌توانند نویسنده باشند و استفاده از آن‌ها باید در بخش روش (یا بخش مناسب دیگر) مستند شود. این ناشر اعلام کرده است که استفاده برای «ویرایش زبانی» (AI-assisted copy editing) نیاز به اعلام ندارد. همچنین استفاده از تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی را جز در موارد خاص مجاز نمی‌داند. سیاست Nature در این زمینه شناخته‌شده است.
• Science (AAAS): سیاست سخت‌گیرانه‌تری دارد؛ استفاده باید در نامه‌ی همراه و بخش تقدیر اعلام شود، جزئیات ابزار و پرامپت‌ها ذکر شود و تصاویر تولیدشده بدون اجازه‌ی صریح ویراستار مجاز نیستند.
• Taylor & Francis، Wiley، SAGE و دیگران: همگی سیاست‌هایی با محوریت عدم نویسندگی هوش مصنوعی، شفافیت و مسئولیت انسانی دارند.

یک نکته‌ی ظریف در سیاست ناشران، تفاوت میان «ابزارهای کمکی سنتی» و «هوش مصنوعی مولد» است. بیشتر ناشران تصریح کرده‌اند که استفاده از ابزارهایی مثل غلط‌یاب املایی، ابزارهای پایه‌ی بررسی گرامر یا نرم‌افزارهای مدیریت منابع نیاز به اعلام ندارد. اما وقتی ابزار، متن جدید تولید می‌کند یا جملات را به‌طور اساسی بازنویسی می‌کند، وارد قلمرو هوش مصنوعی مولد می‌شوید و قواعد اعلام اعمال می‌شود. اگر مطمئن نیستید استفاده‌ی شما در کدام دسته قرار می‌گیرد، قاعده‌ی محتاطانه این است که اعلام کنید.

طیف استفاده‌ی مجاز و غیرمجاز

برای تصمیم‌گیری عملی، مفید است استفاده‌ها را روی یک طیف ببینیم:

استفاده‌هایی که معمولاً مجاز و کم‌ریسک هستند (اغلب با اعلام):

• اصلاح گرامر، املا و نشانه‌گذاری
• روان‌سازی جملات و بهبود خوانایی
• پیشنهاد مترادف و یکدست‌کردن اصطلاحات
• خلاصه‌سازی متن خودتان برای چکیده یا Highlights (با بازبینی کامل)
• بازخورد ساختاری بر پیش‌نویس

استفاده‌هایی که در منطقه‌ی خاکستری هستند و نیاز به احتیاط و اعلام دقیق دارند:

• تولید پیش‌نویس اولیه‌ی بخش‌هایی از مقاله بر اساس یادداشت‌های شما
• پیشنهاد ساختار استدلال در مقدمه یا بحث
• کمک در نوشتن کد تحلیل داده
• ترجمه‌ی متن از فارسی به انگلیسی

استفاده‌هایی که غیرمجاز یا تخلف محسوب می‌شوند:

• تولید داده، نتایج یا تصاویر ساختگی
• تولید منابع بدون بررسی یا ارجاع به منابعی که وجود ندارند
• نوشتن کل مقاله توسط ابزار و ارسال به نام خود
• استفاده از ابزارهای «انسانی‌سازی» برای پنهان کردن متن ماشینی
• ذکر ابزار به‌عنوان نویسنده
• عدم اعلام استفاده‌ی محتوایی در حالی که مجله اعلام را الزامی کرده است

برای آشنایی بیشتر با اصول صداقت علمی، صفحه‌ی صداقت علمی ریسرچ اینتل را ببینید.

یک معیار عملی برای تشخیص جایگاه استفاده‌ی خودتان روی این طیف، «آزمون جایگزینی» است: اگر بخشی از مقاله را که با کمک ابزار نوشته‌اید حذف کنید و از خودتان بخواهید آن را بدون ابزار دوباره بنویسید، آیا می‌توانید همان محتوا را، شاید با زبانی ساده‌تر، تولید کنید؟ اگر بله، ابزار احتمالاً در نقش ویراستار یا دستیار بوده است. اگر نه، یعنی بخشی از کار فکری به ابزار سپرده شده و باید هم در اعلام دقیق‌تر باشید و هم آن بخش را عمیق‌تر بفهمید و بازنویسی کنید. برای آشنایی با جایگاه کلی این ابزارها در پژوهش، صفحه‌ی هوش مصنوعی در پژوهش را ببینید.

کاربردهای مسئولانه‌ی ChatGPT در مراحل نگارش مقاله

حالا که قواعد روشن شد، ببینیم در عمل چگونه می‌توان از ChatGPT در هر مرحله‌ی نگارش مقاله به‌شکل مسئولانه بهره برد. این بخش را در سه مرحله سازمان‌دهی کرده‌ایم: پیش از نگارش، حین نگارش، و تحلیل داده و پاسخ به داوران. در هر مرحله، نمونه پرامپت‌ها و هشدارهای مرتبط را می‌آوریم.

برای اینکه کاربردهای زیر را بهتر به کار بگیرید، یک اصل کلی را در نظر داشته باشید: هرچه ورودی شما به ابزار غنی‌تر و دقیق‌تر باشد، خروجی مفیدتر و کم‌خطرتر است. ابزاری که فقط موضوع مقاله را می‌داند، ناچار است حدس بزند؛ اما ابزاری که یادداشت‌ها، یافته‌ها و پیش‌نویس شما را در اختیار دارد، می‌تواند روی همان محتوا کار کند. به همین دلیل، کاربردهای مسئولانه تقریباً همیشه با «ورودی از شما» شروع می‌شوند، نه با «تولید از صفر».

پیش از نگارش: ایده‌پردازی، طرح و مرور

در مرحله‌ی پیش از نگارش، ChatGPT می‌تواند یک هم‌فکر سریع باشد. کاربردهای مفید:

• شفاف‌سازی پیام اصلی: «این یافته‌های من است؛ پیام اصلی مقاله را در یک جمله با سه نسخه‌ی مختلف پیشنهاد بده.»
• طرح کلی مقاله: «بر اساس این پیام و یافته‌ها، یک طرح IMRaD با سرفصل‌های فرعی پیشنهاد بده.»
• توضیح مفاهیم: «تفاوت متغیر میانجی و تعدیل‌گر را با یک مثال از حوزه‌ی مدیریت توضیح بده.»
• سؤالات انتقادی: «یک داور سخت‌گیر درباره‌ی این طرح پژوهش چه سؤالاتی می‌پرسد؟»

اما برای مرور ادبیات، ChatGPT در حالت پایه ابزار مناسبی نیست، چون ممکن است منابع ساختگی تولید کند. برای یافتن مقالات واقعی، از ابزارهای مبتنی بر منبع استفاده کنید که در مقاله‌ی مقایسه Elicit و Consensus و SciSpace معرفی کرده‌ایم، یا با NotebookLM برای پژوهش با PDFهای خودتان کار کنید.

یک کاربرد ارزشمند دیگر در این مرحله، کمک به انتخاب مجله است. ChatGPT می‌تواند معیارهای انتخاب را توضیح دهد و انواع مجلات مناسب را پیشنهاد دهد، اما نام و وضعیت نمایه‌ی هر مجله را باید در Scopus و Web of Science بررسی کنید تا گرفتار مجلات جعلی نشوید.

یک کاربرد کمتر شناخته‌شده در این مرحله، استفاده از ChatGPT برای آماده‌سازی خواندن است. وقتی با یک مقاله‌ی پیچیده یا روش آماری ناآشنا روبه‌رو می‌شوید، می‌توانید از ابزار بخواهید مفاهیم پیش‌نیاز را برایتان توضیح دهد تا مقاله‌ی اصلی را با فهم بهتری بخوانید. این کاربرد کاملاً با اخلاق پژوهش سازگار است، چون ابزار به یادگیری شما کمک می‌کند و جای خواندن منبع اصلی را نمی‌گیرد. البته توضیح‌ها را با کتاب‌های مرجع یا منابع آموزشی معتبر هم بسنجید.

حین نگارش: ویرایش، ساختار و انسجام

مهم‌ترین و پذیرفته‌شده‌ترین کاربرد ChatGPT، کمک به کیفیت زبانی و ساختاری متنی است که خودتان نوشته‌اید. جریان کاری پیشنهادی:

1. بخش موردنظر را خودتان بنویسید، حتی اگر ناهموار باشد.
2. آن را پاراگراف‌به‌پاراگراف به ابزار بدهید.
3. در پرامپت دقیقاً بگویید چه نوع ویرایشی می‌خواهید.
4. خروجی را با متن اصلی مقایسه کنید و فقط تغییراتی را بپذیرید که معنا را حفظ کرده‌اند.

چند پرامپت آزموده‌شده:

• ویرایش زبانی محافظه‌کارانه: «این پاراگراف را از نظر گرامر و خوانایی برای یک مجله‌ی علمی ویرایش کن. محتوا، ادعاها، اعداد و اصطلاحات تخصصی را تغییر نده. تغییرات را به‌صورت فهرست توضیح بده.»
• بررسی انسجام: «این بخش مقدمه است. بررسی کن آیا جریان منطقی از زمینه به شکاف و سپس به هدف وجود دارد. پاراگراف‌هایی را که نامرتبط یا تکراری‌اند مشخص کن.»
• یکدستی: «در این متن، اصطلاحات X و Y هر دو برای یک مفهوم به کار رفته‌اند. پیشنهاد بده کدام را یکدست استفاده کنم.»
• کوتاه‌سازی: «این بخش ۱۸۰۰ کلمه است و مجله حداکثر ۱۲۰۰ کلمه می‌پذیرد. بدون حذف اطلاعات کلیدی، پیشنهاد بده کجا می‌توانم کوتاه کنم.»

اگر انگلیسی زبان دوم شماست، ChatGPT می‌تواند فاصله‌ی زیادی را پر کند. اما به یاد داشته باشید که متن شما باید همچنان «صدای شما» را داشته باشد. ویراستاران و داوران باتجربه، متن‌هایی که به‌طور کامل با ابزار بازنویسی شده‌اند را اغلب از روی واژگان تکراری، جملات قالبی و لحن یکنواخت تشخیص می‌دهند. راهنمای کامل‌تر این مرحله را در مقاله‌نویسی علمی با هوش مصنوعی ببینید.

در این مرحله، یک هشدار دیگر هم لازم است: ChatGPT گاهی در ویرایش، قطعیت ادعاها را تغییر می‌دهد. مثلاً جمله‌ی «یافته‌ها نشان می‌دهد که ممکن است ارتباطی وجود داشته باشد» را به «یافته‌ها اثبات می‌کند که X باعث Y می‌شود» تبدیل می‌کند. این تغییرات کوچک، معنای علمی را عوض می‌کنند و داوران به آن‌ها بسیار حساس‌اند. در پرامپت بنویسید: «میزان قطعیت ادعاها و زبان احتیاطی (hedging) را حفظ کن.» و پس از هر ویرایش، جملات کلیدی را دوباره با متن اصلی مقایسه کنید. همچنین مراقب باشید که ابزار به‌طور ناخواسته، ارجاعات درون‌متنی را جابه‌جا یا حذف نکند.

تحلیل داده، کدنویسی و پاسخ به داوران

تحلیل داده و کدنویسی: ChatGPT می‌تواند در نوشتن کد R، Python یا Syntax در SPSS کمک کند، خروجی‌های آماری را توضیح دهد و روش گزارش‌دهی را پیشنهاد کند. اگر از آن برای تحلیل داده یا تولید کد استفاده کرده‌اید، معمولاً باید در بخش روش اعلام کنید. نکات کلیدی:

• کد تولیدشده را خط‌به‌خط بخوانید و بفهمید؛ هرگز کدی را که نمی‌فهمید اجرا و گزارش نکنید.
• نتایج را با نرم‌افزار اصلی تطبیق دهید.
• داده‌های خام با اطلاعات هویتی را در ابزار وارد نکنید.

آموزش کامل تفسیر خروجی SPSS با کمک این ابزار را در تحلیل SPSS با ChatGPT آورده‌ایم.

پاسخ به داوران: پس از دریافت نظرات داوران، ChatGPT می‌تواند در این کارها کمک کند:

• دسته‌بندی نظرات به اصلی و جزئی، و به موارد قابل‌پذیرش و موارد نیازمند توضیح
• پیشنهاد ساختار نامه‌ی پاسخ (Response to Reviewers) به‌صورت نقطه‌به‌نقطه
• ویرایش لحن پاسخ‌ها برای مؤدبانه و حرفه‌ای بودن، به‌ویژه وقتی با نظر داور مخالفید

اما تصمیم درباره‌ی اینکه کدام نقد را بپذیرید، چه تحلیل اضافه‌ای انجام دهید و چگونه استدلال کنید، تصمیم علمی شماست.

یک توصیه‌ی تکمیلی درباره‌ی تحلیل داده: اگر از قابلیت اجرای کد در ابزار استفاده می‌کنید و فایل داده را بارگذاری می‌کنید، فقط نسخه‌ی بی‌نام‌شده‌ی داده را وارد کنید و پیش از آن مطمئن شوید که رضایت‌نامه‌ی شرکت‌کنندگان چنین پردازشی را منع نکرده است. برای تحلیل‌های پیچیده‌تر یا زمانی که در انتخاب آزمون تردید دارید، مشورت با متخصص آمار همچنان بهترین راه است؛ صفحه‌ی تحلیل آماری ریسرچ اینتل در این زمینه کمک می‌کند. در پاسخ به داوران نیز به یاد داشته باشید که اگر تحلیل جدیدی به درخواست داور انجام می‌دهید، همان قواعد شفافیت درباره‌ی استفاده از ابزار در بخش روش اعمال می‌شود.

نحوه‌ی اعلام استفاده از ChatGPT در مقاله و مدیریت ریسک‌ها

اکنون به مهم‌ترین بخش عملی می‌رسیم: چگونه استفاده را اعلام کنیم؟ در این بخش، محل و شیوه‌ی اعلام را با نمونه‌متن‌های آماده توضیح می‌دهیم، نحوه‌ی ارجاع به ChatGPT در سبک APA را مرور می‌کنیم و ریسک‌هایی مثل آشکارسازها، محرمانگی و اعتماد داوران را بررسی می‌کنیم.

پیش از نوشتن متن اعلام، از خودتان سه سؤال بپرسید: از کدام ابزار استفاده کردم؟ برای کدام بخش‌های مقاله؟ و با خروجی چه کردم؟ پاسخ این سه سؤال، اسکلت متن اعلام شماست. اگر دفترچه‌ی استفاده داشته باشید، پاسخ‌ها آماده‌اند.

کجا و چگونه اعلام کنیم؟ نمونه‌متن‌های آماده

محل اعلام بسته به سیاست مجله و نوع استفاده متفاوت است:

• بخش اختصاصی اعلام (Declaration): مانند الزام Elsevier، معمولاً پیش از منابع.
• بخش روش (Methods): اگر ابزار در گردآوری، تحلیل داده یا تولید کد نقش داشته است.
• بخش تقدیر و تشکر (Acknowledgments): برای استفاده در نگارش و ویرایش، طبق توصیه‌ی ICMJE.
• نامه‌ی همراه (Cover Letter): برخی مجلات اعلام در نامه‌ی همراه را هم می‌خواهند.
• فرم ارسال آنلاین: برخی سامانه‌های ارسال، سؤال مشخصی درباره‌ی استفاده از هوش مصنوعی دارند.

نمونه‌متن ۱ – فقط ویرایش زبانی:

During the preparation of this work, the authors used ChatGPT (OpenAI) to improve the readability and language of the manuscript. After using this tool, the authors reviewed and edited the content as needed and take full responsibility for the content of the publication.

نمونه‌متن ۲ – ویرایش و بازخورد ساختاری:

The authors used ChatGPT (OpenAI) to provide feedback on the structure of the Introduction and Discussion sections and to edit the manuscript for grammar and clarity. All scientific content, interpretations, and conclusions were developed by the authors, who reviewed all AI-assisted edits and take full responsibility for the final text.

نمونه‌متن ۳ – کمک در کدنویسی تحلیل (در بخش روش):

ChatGPT (OpenAI) was used to assist in drafting R code for data visualization. All code was reviewed, tested, and validated by the authors against the original statistical output.

نمونه‌ی فارسی برای مقالات داخلی:

در تهیه‌ی این مقاله، نویسندگان از ابزار هوش مصنوعی ChatGPT صرفاً برای ویرایش نگارشی و بهبود خوانایی متن استفاده کرده‌اند. تمامی محتوای علمی، تحلیل‌ها و نتیجه‌گیری‌ها توسط نویسندگان انجام شده و مسئولیت کامل متن نهایی بر عهده‌ی آنان است.

چند نکته برای نوشتن متن اعلام: نام ابزار و ارائه‌دهنده را ذکر کنید، نوع استفاده را مشخص و صادقانه بنویسید، تأکید کنید که خروجی‌ها بازبینی شده‌اند و مسئولیت را بپذیرید. از نوشتن عبارات مبهم مثل «از ابزارهای مختلف استفاده شد» پرهیز کنید.

اگر از چند ابزار استفاده کرده‌اید (مثلاً ChatGPT برای ویرایش و Elicit برای یافتن مقالات)، همه را با نوع استفاده ذکر کنید. البته ابزارهای جست‌وجوی مقاله که فقط برای یافتن منابع به کار رفته‌اند و متن تولید نکرده‌اند، معمولاً نیاز به اعلام در بخش هوش مصنوعی مولد ندارند؛ با این حال، اگر مرور نظام‌مند انجام داده‌اید، ذکر ابزارهای جست‌وجو در بخش روش، بخشی از گزارش‌دهی شفاف بر اساس رهنمودهایی مانند PRISMA است.

در پایان‌نامه‌ها هم همین اصول قابل‌اجراست. می‌توانید در مقدمه‌ی پایان‌نامه یا در پیوست، یک بخش کوتاه با عنوان «اعلام استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی» اضافه کنید. این کار به‌ویژه اگر قصد دارید بعداً از پایان‌نامه مقاله استخراج کنید مفید است؛ راهنمای استخراج مقاله از پایان‌نامه و صفحه‌ی نگارش پایان‌نامه را در این زمینه ببینید.

اشتباهات رایج در متن اعلام: برخی نویسندگان، استفاده‌ی گسترده را با عبارتی مثل «برای ویرایش جزئی» کم‌رنگ جلوه می‌دهند؛ برخی دیگر متن اعلام را از مقاله‌ی دیگری کپی می‌کنند بدون اینکه با استفاده‌ی واقعی خودشان تطابق داشته باشد؛ و برخی هم آن را در جایی قرار می‌دهند که مجله نخواسته است. هر سه اشتباه، در صورت بررسی دقیق، می‌تواند مشکل‌ساز شود. متن اعلام باید دقیق، متناسب با استفاده‌ی واقعی و در محل تعیین‌شده توسط مجله باشد.

ارجاع‌دهی به ChatGPT در سبک APA

گاهی ممکن است بخواهید به خروجی ChatGPT به‌عنوان موضوع پژوهش اشاره کنید؛ مثلاً اگر پژوهش شما درباره‌ی پاسخ‌های هوش مصنوعی است. در این حالت، انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) راهنمای مشخصی برای ارجاع ارائه کرده است. قالب کلی ارجاع در فهرست منابع به این صورت است:

OpenAI. (2026). ChatGPT (Version) [Large language model]. https://chat.openai.com/

و در متن به‌صورت (OpenAI, 2026) ارجاع داده می‌شود. APA همچنین توصیه می‌کند متن پرامپت را در متن یا پیوست ذکر کنید و اگر پاسخ طولانی است، آن را در پیوست بیاورید.

اما توجه داشته باشید: ارجاع به ChatGPT به‌عنوان منبع یک ادعای علمی، کار درستی نیست. اگر ChatGPT گفته که «فلان نظریه این را بیان می‌کند»، باید منبع اصلی آن نظریه را پیدا و ارجاع دهید. ICMJE هم صراحتاً گفته است که هوش مصنوعی نباید به‌عنوان منبع اولیه‌ی ادعاها ارجاع داده شود. ارجاع به ChatGPT فقط زمانی معنا دارد که خود خروجی ابزار، موضوع بحث یا داده‌ی پژوهش شما باشد.

برای تنظیم دقیق فهرست منابع، استفاده از نرم‌افزارهای مدیریت مرجع مثل Zotero و رعایت نسخه‌ی به‌روز سبک APA را پیشنهاد می‌کنیم.

یک نکته‌ی دیگر درباره‌ی ارجاع: نسخه‌ی ابزار و تاریخ استفاده را ثبت کنید. پاسخ‌های مدل‌های زبانی با گذشت زمان و به‌روزرسانی‌ها تغییر می‌کند و ممکن است همان پرامپت در ماه بعد پاسخ متفاوتی بگیرد. به همین دلیل، اگر خروجی ابزار داده‌ی پژوهش شماست، متن کامل پاسخ‌ها را ذخیره و در پیوست یا مخزن داده‌ی مقاله منتشر کنید تا دیگران بتوانند کار شما را ارزیابی کنند. این همان اصل تکرارپذیری است که در همه‌ی پژوهش‌های علمی اهمیت دارد.

ریسک‌ها: آشکارسازها، محرمانگی و اعتماد داوران

آشکارسازهای متن هوش مصنوعی: بسیاری از دانشجویان نگران‌اند که مقاله‌شان در ابزارهای تشخیص متن ماشینی «مثبت» شود. چند واقعیت را بدانید: این ابزارها دقت محدودی دارند، ممکن است متن انسانی را به اشتباه ماشینی تشخیص دهند (به‌ویژه برای نویسندگان غیرانگلیسی‌زبان) و بیشتر مجلات معتبر به‌تنهایی بر اساس آن‌ها تصمیم نمی‌گیرند. بهترین محافظت، نوشتن واقعی با صدای خودتان، نگهداری نسخه‌های پیش‌نویس و اعلام شفاف استفاده است. اگر پرسشی مطرح شد، می‌توانید تاریخچه‌ی پیش‌نویس‌ها و دفترچه‌ی استفاده از ابزار را ارائه دهید.

محرمانگی: مقاله‌ی منتشرنشده، دارایی فکری شما و هم‌نویسندگان است. پیش از وارد کردن متن کامل، تنظیمات حریم خصوصی ابزار را بررسی و در صورت امکان، استفاده از داده‌ها برای آموزش را غیرفعال کنید. داده‌های هویتی شرکت‌کنندگان را هرگز وارد نکنید.

اعتماد داوران: آیا اعلام استفاده باعث بدبینی داوران می‌شود؟ تجربه نشان می‌دهد که اعلام شفاف و دقیق استفاده‌ی محدود (مانند ویرایش زبانی) معمولاً هیچ اثر منفی ندارد و حتی نشانه‌ی حرفه‌ای بودن است. آنچه اعتماد را از بین می‌برد، کشف استفاده‌ی اعلام‌نشده است؛ مثلاً وقتی داور در متن عباراتی مثل «As an AI language model» یا منابع ساختگی پیدا می‌کند. چنین مواردی در سال‌های اخیر به پس‌گرفتن چندین مقاله منجر شده است.

دسترسی و حساب کاربری: برای پژوهشگران ایرانی، پایداری دسترسی به ابزار و امنیت حساب کاربری هم اهمیت دارد. حساب مشترک با دیگران، یعنی دیگران به تاریخچه‌ی گفت‌وگوها و متن مقاله‌ی شما دسترسی دارند. برای کارهای پژوهشی محرمانه، حساب شخصی با تأیید دومرحله‌ای استفاده کنید. صفحه‌ی خرید اکانت هوش مصنوعی گزینه‌های مختلف را معرفی کرده است. همچنین برای انتخاب ابزاری که بیشترین تناسب را با نیاز شما دارد، مقاله‌ی بهترین هوش مصنوعی برای پژوهش را بخوانید.

اپلای و مکاتبات آکادمیک: همین اصول درباره‌ی SOP، ایمیل به استاد و رزومه هم صدق می‌کند. بسیاری از دانشگاه‌های خارجی اکنون در فرم‌های پذیرش، سؤالی درباره‌ی استفاده از هوش مصنوعی در نگارش مدارک دارند. ویرایش زبانی معمولاً پذیرفته است، اما متنی که کاملاً توسط ابزار تولید شده باشد، هم از نظر اخلاقی مسئله‌دار است و هم معمولاً کیفیت لازم برای متمایز کردن شما را ندارد. نکات تنظیم رزومه را در صفحه‌ی رزومه دکتری ببینید.

در پایان، یادآوری می‌کنیم که قواعد این حوزه هنوز در حال تکامل است. ممکن است در سال‌های آینده، استانداردهای یکسان‌تری برای اعلام استفاده و قالب‌های مشخصی برای گزارش آن تدوین شود. بهترین راه برای به‌روز ماندن، دنبال کردن سیاست‌های ناشران اصلی حوزه‌ی خودتان، خبرنامه‌های COPE و رویدادهای آموزشی مثل برنامه‌های هفته پژوهش است. پیش از هر ارسال هم، یک بار دیگر سیاست مجله را بررسی کنید و برای آشنایی با کل فرایند ارسال و پیگیری، صفحه‌ی انتشار مقاله را ببینید.

جمع‌بندی: استفاده از ChatGPT در مقاله علمی، وقتی شفاف، محدود به نقش دستیار و همراه با بازبینی دقیق باشد، نه‌تنها مجاز است بلکه می‌تواند کیفیت و سرعت کار شما را بالا ببرد. قواعد اصلی ساده‌اند: هوش مصنوعی نویسنده نیست، داده و منبع نمی‌سازد، استفاده باید اعلام شود و مسئولیت تمام متن با شماست. سیاست مجله‌ی هدف را بخوانید، از نمونه‌متن‌های بالا متناسب با استفاده‌ی واقعی خود بهره ببرید و دفترچه‌ی استفاده داشته باشید. برای یادگیری عملی این مهارت‌ها، دوره مقاله‌نویسی با هوش مصنوعی و بانک پرامپت‌های پژوهشی ریسرچ اینتل را ببینید و اگر در موارد خاص تردید دارید، از مشاوره پژوهشی کمک بگیرید.

برای آموزش‌ها و مشاوره‌های بیشتر پژوهشی به هوش پژوهشی سر بزنید.